Yardımcı Bileşik Eylemle İlgili Uyarılar

Yardımcı Bileşik Eylemle İlgili Uyarılar

• Et(mek), eyle(mek), ol(mak), kıl(mak) sözcükleri, kimi durumlarda tam (asıl) eylem olup, tek başlarına kesin bir yargı bildirirler. Böyle durumlarda yardımcı eylem olarak kabul edilmezler. Örnek : Bu masa buraya daha iyi oldu. (uydu)

        Yarın orada olurum. (bulunurum)

• Bu sözcükler tam (asıl) eylem olduklarında tek başlarına yüklem görevi üstlenirler. Örnek : Bahçemizdeki meyveler iyice oldu. (olgunlaştı)
• Yardımcı eylemle kurulan bileşik eylemlerde, ad ve ad soylu sözcüklerde ses düşmesi veya ses türemesi meydan gelirse, bunlar yardımcı eylemle bitişik yazılır. Örnek : Kahır+ol-                  kahrol-

                                          Zan+et-                 zannet-
                                          Hapis+ol-              hapsol-
                                          Red+et-                 reddetmek-

• Ad ve ad soylu sözcük, yardımcı eylemle birleştiğinde herhangi bir ses olayı meydana gelmemişse, bunlar yardımcı eylemden ayrı yazılır. Örnek :

Arz et-
Hak et-
Yetkili kıl-
İhmal et-

• Kurallı (Özel) Bileşik Eylemler : İki eylem tabanının biçimce ve anlamca birleşip kaynaşmasıyla oluşan bir birleşik eylem çeşididir. Bu birleşimde iki eylem arasına “-a, -e, -ı, -i, -u, -ü” seslerinden biri girer. Bu birleşmede ikinci eylem sabit olup gerçek anlamından tümüyle sıyrılmıştır.

Kurallı (özel) Bileşik Eylemler Dörde Ayrılır :

• Yeterlik Eylemi : Yapılışı : Eylem + (a, e) + bil(mek)

Anlamı :  Eyleme “yeterli olma, başarabilme ya da olasılık” anlamı verir.
Örnek : Akşama size gelebilirim. (olasılık)
             Bu soruyu Ahmet çözebilir. (başarabilme)  
       Ben İngilizce konuşabilirim. (yeterli olma)
Yeterlik birleşik eylemi üç şekilde olumsuz yapılır :

• Tezlik Eylemi : Yapılışı : Eylem + (ı, i, u, ü) + ver(mek)

Anlamı : Eylemin “çabucak veya kolayca yapıldığı” nı gösterir.
Örnek :    Hastalığını duyunca geliverdim. (çabukluk)
                Soruları              okuyuverdim. (çabukluk kolaylık)
Tezlik eylemi iki şekilde olumsuz yapılır :

• Sürerlik Eylemi : Yapılışı : Eylem + (a, e) gel(mek), kal(mak), dur(mak)

Anlamı :  Eylemin bir süre aralıksız sürdüğü, kesintisiz devam ettiğini gösterir.
Örnek :  Bu iş  böyle süregelmiş.
              Adamın arkasından bakakaldım.
              Sen, verdiğim işleri yapadur.        

• Yaklaşma Eylemi : Yapılışı : Eylem + (a, e) yaz(mak)

Anlamı : Eylemin gerçekleşmesine “çok yaklaşıldığı, çok az kaldığı”nı gösterir.
Örnek : Kazada babam da öleyazdı.
             Yürürken düşeyazdım.

• Anlamca Kaynaşmış Bileşik Eylemler : Anlamca kaynaşmış bileşik eylemler, bir araya gelen ad ve eylemden kimi zaman birinin kimi zamanda her ikisinin gerçek anlamlarından uzaklaşarak anlamca kaynaşmasıyla oluşan bileşik eylemlerdir.

Anlamca kaynaşmış bileşik eylemler, şu yollarla oluşabilir:

• Bir eylemin, eylemsi ya da yardımcı eylemle birleşmesiyle meydana gelebilirler. Örnek :

Göresi gel(mek)
Ağlayacağı tut(mak)            Bu bileşik eylemde, ikinci sözcük (eylem) gerçek
                Bilm           ezlikten gel(mek)                                   anlamından uzaklaşmıştır.
                Bitirmiş ol(mak)                 

• Ad soylu sözcüklerle bir eylemin birleşmesinden meydana gelebilirler. Örnek :

Hasta düş(mek)      Bu bileşik eylemlerde, ad soylu sözcükler
Acı çek(mek)                      gerçek anlamını korurken, eylemler
Nasihat ver(mek)                 gerçek anlamından uzaklaşır.
Yalan at(mak)

• Hem ad hem de eylemin gerçek anlamından uzaklaşarak bir deyim grubu oluşturmasından meydan gelen birleşik eylemler.

Örnek :      Abayı yak(mak)
                  Çam devir(mek)
                  Başı göğe er(mek)
                  Kaşıkla yedirip sapıyla göz çıkar(mak)
UYARI : Ad  eylemin gerçek anlamını yitirdiği ancak deyim oluşturmayan ve bitişik yazılan birleşik eylemler de vardır. Örnek :          Varsay(mak)
                                                           Vazgeç(mek)
                                                           Elver(mek)
                                                           Öngör(mek)
Cümlenin öğelerine ayrılmasında birleşik eylemler bir bütün olarak ele alınmalı, aynı öğeyi oluşturduklarına dikkat edilmeli, bölünmemelidir. Örnek :
B u  k o n u d a  b u r n u n d a n  k ı l  a l d ı r m ı y o r. (yanlış)
                          Dolaylı Tümleç  Nesne    Yüklem
B u  k o n u d a  b u r n u n d a n  k ı l  a l d ı r m ı y o r. (Doğru)
                                            Yüklem