Sıfat Eylemler (Ortaçlar)

Sıfat Eylemler (Ortaçlar) : Eylem tabanlarından türeyerek sıfat görevinde kullanılan sözcüklerdir. Ancak diğer sıfatlardan farklı olarak, adları hareket yönüyle nitelerler ve eylem olan yanlarını tam yitirmemiş olurlar. Ad-eylemlerde herhangi bir zaman kavramı olmamasına karşın, sıfat-eylemler şöyle sınıflanabilir.
Geniş Zaman Anlamı Taşıyan Sıfat-Eylemler : “-an, -en, -r, -maz, -mez” ekleriyle yapılan sıfat-eylemler geniş zaman anlamı taşır. Örnek :
Gören gözün görmez oldu.        Her zaman gören
Akarsu pislik tutmaz.                 Sürekli akan
Çekilmez adamı kim çekecek.    Hiçbir zaman çekilmeyen.
UYARI : Eylemsilerin kökünde bir eylem olduğu için bunlar da çatı eki alabilir. Çatıları yönünden bir eylemin gösterdiği (etken, edilgen, dönüşlü, işteş, oldurgan, ettirgen) bütün çatı özelliklerini gösterir. Örnek :

Pazarda unutulan çanta, polise teslim edildi. (Edilgen çatılı)
    Yan Cümle
Süslenen kızlar, neşe içinde düğüne gittiler.  (Dönüşlü çatılı)
   Yan Cümle
Dövüşen çocukları, zor ayırdık.                       (İşteş çatılı)
    Yan Cümle
Gelecek Zaman Anlamı Taşıyan Sıfat-Eylemler : -acak, -ecak, -ası, -esi ekleriyle türeyen sıfat-eylemler gelecek zaman anlamı taşırlar. Örnek :
Yapılacak işleri sırasıyla gözden geçirdi. (gelecek zaman)
Yaşanası güzellikler, bizi bekliyordu. (gelecek zaman)
Geçmiş Zaman Anlamı Taşıyan Sıfat-Eylemler  : Eylemlere getirilen “-dık, -dik, -mış, -miş” ekleriyle türetilen sıfat-eylemler geçmiş zaman anlamı taşır. Örnek :
O bildik tavrıyla şöyle bir gülümsedi. (geçmiş zaman)
Çözülmüş testleri tek tek dosyaladı. (geçmiş zaman)
Pişmiş aşa su katılmaz. (geçmiş zaman)
Sıfat-Eylemlerin Özellikleri :

• “-acak, -ecak, -r, -maz, -mış, -miş” eklerinin kip eki olduğuna da dikkat edilmeli, sıfat eylemle kip eki karıştırılmamalıdır. Örnek :

Dönülmez akşamın ufkundayım, vakit çok geç. (sıfat-eylem)
Dönülmez bir daha bu sözden.                           (geniş zaman kipi)
  Yüklem
Görür gözüm görmez oldu.                              (sıfat eylem)          
Görür, gözüm; söyler dilim.                              (geniş zaman kipi)
Yüklem            Yüklem
Geçmiş zaman olur ki hayali cihan değer.          (sıfat-eylem)
Atmış çantasını sırtına, gidiş o gidiş.                  (geçmiş zaman kipi)
Yüklem

• Sıfat-Eylemler, kendilerinden sonra gelen adın yerini tutacak şekilde kullanılırlarsa, tür yönünden adlaşır ve adlaşmış sıfat oluştururlar. Örnek :

Gelmeyen öğrenci var mı?   Gelmeyen var mı?
    Sıfat                              Adlaşmış Sıfat
Tekkeyi bekleyen derviş çorbayı içer.
                Sıfat
Tekkeyi bekleyen çorbayı içer.
          Adlaşmış Sıfat

•  Eylemden-sıfat türeten bütün ekler, sıfat-eylem eki değildir. Sıfat-eylem eylem anlamını tam olarak yitirmediği için “-ma, -me” olumsuzluk ekeriyle çekimlenebilirler. Örnek :

Yırt-ıcı kuş
Yor-gun insan          Sıfat-eylem ekleri değildir. 
Yan-ık ekmek
 

Bit-me-y-en aşk
Beklen-me-dik soru      Sıfat-eylem ekleridir.
Görün-mez kaza

• “-dık ve –acak” ekiyle türeyen sıfat-eylemler, üçüncü tekil kişi iyelik eki alarak –“dığı ve –acağı” biçiminde kullanılabilir. Örnek : bildik                ®   bildiği kişi

    yapılacak işler  ®   yapacağı işler