Haber (Bildirme) Kipleri / Dilek-Şart Kipleri

• Görülen (di’li) Geçmiş Zaman :  Eylem kök ya da gövdelerine “-dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü) eklerinden biri getirilerek yapılır.

Anlamı :  Geçmişte yapılan bitmiş eylemleri kesinliğe bağlayarak anlatır. Görülen geçmiş zamanda aşağıdaki anlam özellikleri görülür :

• Görülen ve yaşanan bir olayın anlatımında bu kip kullanılır. Örnek :

       Öğrenciler son sınavlarına geçen hafta girdiler.
       Çocukluğumda ciddi bir hastalık geçirdim.

• Kesinliği, tarihi belgelere dayanan olayların anlatımında da bu kip kullanılır. Örnek: Osmanlı Devleti 1299’da kuruldu.

                   Fatih, bütün askeri dehasını kullanarak İstanbul’u fethetti.
Di’li geçmiş zamanın kişilere göre çekimi şöyledir :

• Duyulan (Miş’li) Geçmiş Zaman) : Eylem kök ya da gövdelerine “-mış, -miş, -muş, -müş” eklerinden biri getirilerek yapılır.

Anlamı :

1. Geçmişte yapılan bir eylemi kesinliğe bağlamadan anlatır. Örnek :

O yıllarda ülkemizde büyük ekonomik sıkıntılar yaşanmış.
Gençlik yıllarında bütün Avrupa ülkelerini gezmiş.

• Kısa bir geçmiş zaman diliminde de olsa, başkasından duyulan eylemlerin anlatımında kullanılır. Örnek : Geçen gün en yakın arkadaşıyla kavga etmiş.

                                                                           Erdal, dün sinemaya gitmiş, ama filmi beğenmemiş.

• Farkında olunmayan bir eylemin anlatımında kullanılır. Örnek :

Öyle bir dalmışız ki, sabah olmuş.
Bir de ne göreyim herkes gitmiş.

• Gerçekleşen bir eyleme tanık olma durumlarında da kullanılabilir. Örnek :

Eline sağlık, çayda çay olmuş.
Kısa sürede iyice yıpranmışsın.

• “-dır, -dir” ek eylemleriyle kullanıldığında kesinlik ya da olasılık anlamı kazanır. Örnek : Gönderdiğin mektubu dün almıştır. (Olasılık)

              Özür dilerim, kayıtlarımız kapanmıştır. (kesinlik)
                        Miş’li geçmiş zamanın kişilere göre çekimi şöyledir :

• Şimdi Zaman : Eylem kök ya da gövdelerine “-yor” ekinin getirilmesiyle yapılır.

Anlamı :

• İçinde bulunduğumuz zaman dilimi içinde başlamış; ama henüz bitmemiş, sürmekte olan bir eylemin anlatımında kullanılır. Örnek :  

Çocuk bütün dikkatiyle ders dinliyor.
Ayşe’ye geçen gün gördüğümüz kazayı anlatıyordum.

• “-dır, -dir” ek-eylemiyle kullanıldığında olasılık anlamı kazanır. Örnek :

Bu saatte evde uyuyordur.
                        Şimdiki zamanın kişilere göre çekimi şöyledir :

• Gelecek Zaman : Eylem kök ya da gövdelerine “-acak, -ecek” eki getirilerek yapılır.

Anlamı :

• Henüz yapılmamış, içine girilecek bir zaman dilimi içinde yapılacak olan bir eylemin anlatımında kullanılır. Örnek : Yarın akşam İstanbul’a gideceğiz.

     Akşama misafir gelecek.

• “-dır, -dir” ek eylemiyle kullanılırsa, kesinlik anlamı kazanır. Örnek :

 Bu sorun en geç yarın halledilecektir.
Gelecek zamanın kişilere göre çekimi şöyledir :

• Geniş Zaman :  Eylem kök ya da gövdelerine “-r (-ır, -ir, -ur, -ür, -ar, -er)” eklerinin getirilmesiyle yapılır.

Anlamı :

• Genel doğruları göstermede kullanılır. Örnek : Su testisi su yolunda kırılır.

     Her canlı doğar, yaşar, ölür.

• Sürekli ya da genellikle yapılan eylemlerin anlatımında kullanılır. Örnek :

Geniş zamanın kişilere göre çekimi şöyledir :

UYARI : “-r” eki yalnızca olumlu çekimlerde kullanılır. Olumsuz çekimlerde bu kipin olumsuzu “-ma-z, -me-z” ekiyle yapılır.
 Dilek Kipleri :

• İstek Kipi : Eylem kök ya da gövdelerine “-a, -e” eki getirilerek yapılır.

Anlamı :

• Getirildiği eyleme istek anlamı verir. Örnek : Akşama ben de size geleyim.
• İsteğin yanı sıra öğüt ve gereklilik anlamı verir. Örnek :

Kimsesizlere yardım edelim. (Öğüt)
Derslerimize düzenli çalışalım. (Gereklilik)
İstek kipinin kişilere göre çekimi şöyledir :

• Dilek – Şart Kipi : Eylem tabanlarına “-sa, -se” ekinin getirilmesiyle yapılır.

Anlamı :

• Eyleme dilek anlamı verir. Örnek : Ben de seninle gelsem.

           Tiyatroya değil de, sinemaya gitsek.

• Koşul anlamıyla kullanılır. Örnek :  Bu işi başarırsa, güvenimi kazanır.

            Giderse, bir daha dönmez.
                        Dilek-şart kipinin kişilere göre çekimi şöyledir :

Uyarı : Dilek kipleri herhangi bir zaman kavramını taşımadığı için bunlarla yapılan bileşik zamanlı eylemler, gerçekte ya tek zaman anlamı taşırlar ya da hiç zaman anlamı taşımazlar.

• Gereklilik Kipi :  Eylem kök ya da gövdelerine “-malı, -meli” ekinin getirilmesiyle yapılır.

Anlamı : Eylemin yapılması, olması gerektiğini bildirir. Bu anlam, “gerek, lazım, icap etmek” sözcükleriyle de sağlanır. Örnek :  Onunla hemen konuşmalıyım.
                                                                Bu işi yarına bitirmeliyiz.
Gereklilik kipinin kişilere göre çekimi şöyledir :

• Emir (Buyurma) Kipi : Emir kipinin eki yoktur. Bu nedenle I. ve çoğul kişilerde emir kipinin çekimi olmaz. Çünkü kişiler kendi kendilerine emredemezler. Emir kipine II. Tekil kişi dışında kişi ekleri getirilebilir.

Anlamı :

• Eylemin yapılmasını emir biçiminde belirtir. Örnek :

Derslerini bitirir bitirmez yat. (Olumlu emir)
Eve zamanında gelin.           (Olumlu emir)
Dışarı çıkmayın.                   (Olumsuz emir)

• Bazen dilek anlamıyla kullanılır. Örnek : Tanrım, bana yardım et.

                     Dünyada hiç aç insan olmasın.
Emir kipinin kişilere göre çekimi şöyledir :

UYARI : Haber (bildirme) kiplerinde belli bir zaman kavramı varken, dilek kipleri zaman bildirmez.