Eylemlerde Bileşik Zamanlılık

Eylemlerde Bileşik Zamanlılık : Bileşik zaman, basit zamanlı bir eyleme hikaye, rivayet ve koşul eklerinin getirilmesiyle yapılır. Kısaca bileşik zamanlı bir eylem üç değişik şekilde kurulur :
Eylem tabanı + Zaman eki + idi            = Hikaye bileşik zamanlı eylem
Eylem tabanı + Zaman eki + imiş          = Rivayet bileşik zamanlı eylem
Eylem tabanı + Zaman eki + ise            = Koşul bileşik zamanlı eylem

BASİT ZAMANLI EYLEM  + EK EYLEM =BİLEŞİK ZAMANLI EYLEM
UYARI: Dilek kipleri herhangi bir zaman kavramı taşımadığı için bunlarla yapılan bileşik zamanlı eylemler, gerçekte ya tek zaman anlamı taşırlar ya da hiç zaman anlamı taşımazlar.
Bileşik Zaman Üç Tanedir :

Hikaye Bileşik Zaman : Haber ya da dilek kipi almış bir eyleme “-dı, -di, -du, -dü” eklerinden birinin getirilmesiyle yapılır. Örnek :

• Di’li geçmiş zamanın hikayesi : bildiydim, aldıydık ...
• Miş’li geçmiş zamanın hikayesi : bilmiştim, almıştık...
• Şimdiki zamanın hikayesi : biliyordum, alıyorduk...
• Gelecek zamanın hikayesi : bilecektim, alacaktık...
• Geniş zamanın hikayesi : bilirdim, alırdık...
• İstek kipinin hikayesi : bilseydim, alsaydık...
• Dilek-şart kipinin hikayesi : bilseydim, alsaydık...
• Gereklilik kipinin hikayesi : bilmeliydim, almalıydık...
• Rivayet Bileşik Zaman :  Haber ya da dilek kip almış bir eyleme “–mış, -miş, -muş, -müş” eklerinden birinin getirilmesiyle yapılır. Örnek :
• Di’li geçmiş zamanın rivayeti yoktur.
• Miş’li geçmiş zamanın rivayeti : bilmişmişim, alıyormuşuz...
• Şimdiki zamanın rivayeti : biliyormuşum, alıyormuşuz...
• Gelecek zamanın rivayeti : bilecekmişim, alacakmışım...
• İstek kipinin  rivayeti : bileymişim, alaymışız...
• Dilek-şart kipinin rivayeti : bilseymişim, alsaymışız...
• Gereklilik kipinin rivayeti : bilmeliymişim, almalıymışız...

Koşul Bileşik Zamanı : Haber ya da dilek kipiyle çekimli bir eyleme “-sa, -se” ekinin getirilmesiyle yapılır. Dilek kiplerinden yalnızca gereklilik kipinin koşul bileşik şekli yoktur. Örnek :

• Di’li geçmiş zamanın koşulu : bildiysem, aldıysak...
• Miş’li geçmiş zamanın koşulu : bilmişsem, almışsak...
• Şimdiki zamanın koşulu : biliyorsam, alıyorsak...
• Geniş zamanın koşulu : bilirsem, alırsak...
• Gelecek zamanın koşulu : bileceksem, alacaksak...
• Gereklilik kipinin  koşulu : bilmeliysem, almalıysak...

Eylem Kipinde Anlam Kayması : Bir kipin kendi anlamı dışında, bir başka kipin anlamını verecek bir biçimde kullanılmasına eylem kipinde anlam kayması ya da zaman kayması denir.
Anlam kaymasına uğrayan başlıca kipler şunlardır :

1.  
   • Şimdiki Zaman Kipi : Şimdiki zaman kipi “-yor” geçmiş zaman, gelecek zaman ve geniş zaman kipi yerine kullanılabilir. Örnek :  
   • Onu yolda görüyor ve selam vermiyor. (Di’li geçmiş zaman yerine)
   • Ninem, teyzeme bir mektup yazıyor ve beni şikayet ediyor. (Miş’li geçmiş zaman yerine)
   • Her Pazar buraya geliyor ve bizimle sohbet ediyor. (Geniş zaman yerine)
   • Ben yarın geliyorum. (Gelecek zaman yerine)
   • Geniş Zaman Kipi : Geniş zaman kipi “-r,-ır,-ir,-ur,-ür,-ar,-er” geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve emir kipi yerine kullanılabilir. Örnek :
   • Günlerden bir gün kasabaya yaşlı başlı bir adam gelir. (Geçmiş zaman yerine)
   • Merak etme, birazdan gelir. (Gelecek zaman yerine)
   • Şimdi sen de beni düşünür müsün? (Şimdiki zaman yerine)
   • Oraya gider, Hamza’yı bulursun. (Emir kip yerine)
   • Gelecek Zaman Kipi : Gelecek   zaman kipi “-acak, -ecek” geçmiş zaman, gereklilik ve emir kipi yerine kullanılabilir. Örnek :
   • Fatih İstanbul’u alacak ve Osmanlıların Balkanlar’daki varlığı kesinleşecek. (Geçmiş zaman yerine)
   • Beni arayan Ayşe olacak. (Gereklilik kipi yerine)
   • Burayı derhal temizleyeceksin. (Emir kipi yerine)