Çekim Eki
Çekim Eki : Eklendiği sözcüğün anlamını değiştirmeyip, yalnızca cümle içindeki görevini belirleyen eklerdir. Çekim ekleri, sözcükleri birbirine çeşitli görev ve anlam ilgisiyle bağlar ve cümleyi oluşturur. Örnek : Kardeş kitap kitapçı al.Adlara Gelen Çekim Ekleri :
Ekin adı |
Örnek Çekimler |
|
Çoğul Ekleri : -ler, -lar |
Ev-ler, çocuk-lar,biz-ler |
|
Tamlama Ekleri : -ın,in,-un,-ün,-ı,-i,-u,-ü |
Duvar-ın,boya-s-ı, kız-ın, saçlar-ı |
|
Ad Durum Ekleri . -i,-e,-de,den |
Kapı-y-ı,ev-e,masa-da,çanta-dan |
|
İyelik Ekleri : -im,-in,-i,-imiz,-iniz,-leri |
Kalem-im,akıl-ın,anne-si,okul-umuz |
|
Kişi Ekleri : -im, -sin,-dir,-iz,-siniz,-dirler |
Türk-üm,Türk-sün,Türk-tür,Türk-üz |
|
Ek eylemler : -dir,-idi,-imiş,-ise |
Güzel-idi,tatlı-imiş,benim-ise |
Eylemlere Gelen Çekim Ekleri :
Ekin adı |
Örnek Çekimler |
|
Bildirme Kipleri : -yor,-acak,-r(-z),-dı,-mış |
Oku-yor,bak-acak,yürü-r,bitme-z,gel-di,anla-mış |
|
Dilek Kipleri : -a,-e,-sa,-se,-malı,-meli,-sin |
Bak-a-lım,git-e-y-im,oku-sa,bil-se,yaz-malı |
|
Kişi Ekleri : -im/-m,-i/-sin,-k/iz,-siniz/niz,-ler |
Bak-ı-yor-um, bil-di-n,bekle-di-k,gel-i-yor-uz |
|
Olumsuzluk Ekleri : -ma,-me |
Düşün-me,bak-ma,konuş-ma |
|
Ek eylemler : -dir, -idi, -imiş |
Bil-i-yor-dur,al-mış-idi-m,söyle-yor-imiş |
Gövde : Yapım eki alan sözcüklere gövde denir. Yapım eki bir sözcüğün köküne getirildiğinde o sözcüğü kök olmaktan çıkararak gövdeye dönüştürür.
Örnek :
İnce - l incel(mek)
Kök yapım eki eylem gövdesi
Söz - lük sözlük
Kök yapım eki ad gövdesi
Utan - gaç utangaç
Kök yapım eki sıfat gövdesi
Gece - leyin geceleyin
Kök yapım eki zarf gövdesi
Yapıları Yönünden Sözcükler :
Basit Sözcükler : Herhangi bir yapım eki almamış ya da bir sözcükle birleşmemiş olan sözcüklere yapıları yönünden basit sözcük denir.
Örnek : Kuşların kanadına yazdım aşkımı.
Kuş - lar - ın kanat - ı - n - a yaz - dı - m .
Çoğul tamlayan tamlanan kaynaştırma yönelme görülen 1. tekil
Eki Eki Eki ünsüzü durum eki geçmiş şahıs
Zaman eki eki
Aşk - ım - ı .
1. tekil belirtme
iyelik eki eki
Türemiş Sözcükler : Yapım ekleri alarak yeni bir anlam ve biçim kazanmış olan sözcüklere yapıları yönünden türemiş sözcük denir.
Örnek : Ölümün anlamı değişti birden.
Öl - üm - ün an - la - m - ı değ - iş - ti bir - den.
Eylemden ad addan eylem eylemden ad eylemden eylem addan zarf
Yapım eki yapım eki yapım eki yapım eki yapım eki
Bileşik Sözcükler : İki ya da daha çok sözcüğün birleşip kaynaşmasından oluşan sözcükler yapıca bileşiktir.
Kuruluşlarına Göre Bileşik Sözcükler :
- Belirsiz ad tamlaması biçiminde yapılanlar :
Örnek : Buzdolabı, Çörekotu, Aslanağzı, Dilbilgisi
- Takısız ad tamlaması biçiminde yapılanlar : Örnek : Atatürk, Konutkent, Kadıköy, Anıtkabir
- Sıfat tamlaması biçiminde yapılanlar : Örnek : Sivrisinek, Akdeniz, Yalınayak, Kocatepe
- Cümle biçiminde kalıplaşanlar : Örnek: Gecekondu, Külbastı, Mirasyedi, İmambayıldı
- Bir ad, bir eylem kökünün birleşip kaynaşmasından yapılanlar :
Örnek : Erol, Şenol, Seyret, Karnıyarık
- İki eylem kökünün birleşip kaynaşmasından oluşanlar :
Örnek : Çekyat, Uyurgezer, Gelgit, Biçerdöver
- İki yansıma sözcüğün birleşip kaynaşmasından oluşanlar:
Örnek : Çıtçıt, Gırgır, Cırcır, Pırpır
- Ses değişimiyle oluşan bileşik sözcükler :
Örnek : Ne + için Niçin
Pazar + ertesi Pazartesi
Kahve + altı Kahvaltı
Kayın + ana Kaynana
Anlamlarına Göre Bileşik Sözcükler :
- Bileşik sözcüklerin büyük çoğunluğunda, birleşen her iki sözcük de kendi anlamının dışına kaymıştır. Örnek : Hanımeli, Aslanağzı, Kuşbaşı, Kadınbudu
- Bileşik sözcüğü meydan getiren sözcüklerden biri kendi anlamında, diğeri kendi anlamının dışında kullanılmış olabilir. Örnek : Ateşböceği, Basımevi, Aşçıbaşı, Başçavuş
- Bileşik sözcüğü oluşturan her iki sözcük de kendi anlamında kullanılmış olabilir.
Örnek : Bilirkişi, Uyurgezer, Buzdolabı, Toplumbilim