Yapılarına Göre Cümleler
Yapılarına Göre Cümleler :
Bir cümle yapısı yönünden, içinde taşıdığı yargı sayısına göre incelenir.
Basit Cümle : Bir duyguyu, bir düşünceyi gösteren; kısaca bir tek yargıyı anlatan cümleler yapıları yönünden basittir. Basit cümleler yan cümle ve iç cümle içermez. Örnek :
Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır.
Kahvaltıdan önce tüm öğrenciler, ellerinde süpürgeler, derslikleri ve spor salonunu temizliyorlar.
Bileşik Cümle : Birden çok duygu, düşünce ve yargıyı anlatan cümleler yapıları yönünden bileşiktir. Bileşik cümlelerde bir temel cümleyle, bir ya da birden çok yan cümle bulunur. Böylece aynı cümlenin içinde birden çok yargı oluşmuş ve bileşik cümle ortaya çıkmış olur. Örnek : Yazın başı pişenin, kışın aşı pişer.
Yan Cümle Temel Cümle
Bileşik Cümle Şu Yollarla Yapılabilir :
Eylemsilerle Kurulan Bileşik Cümle : Yan cümlesi eylemsilerle (adeylem, sıfateylem, bağeylem) oluşan bileşik cümlelerdir. Örnek :
Oraya gitmek için / sabah erken kalkmalıyız.
Yan cümle Temel Cümle
Erken kalkan / yol alır.
Yan cümle Temel cümle
Onu gördükçe / yüreğim sızım sızım sızlıyor.
Yan cümle Temel Cümle
UYARI : Bir cümledeki yan cümle sayısı, eylemsilerin temel cümlenin yüklemiyle kurduğu anlam ilişkisine göre belirlenir. Temel cümlenin yüklemiyle doğrudan anlam ilişkisi kuramayan eylemsiler yan cümle olarak kabul edilmez.
Aşağıda verilen örneği bu açıklama ışığında inceleyelim :
Kapıdan çıkışını / sokağın köşesini dönüşünü / yerden gazeteleri savuran rüzgara karşı güçlükle karşı koyuşunu / görüyorum.
Yukarıdaki cümlede dört eylemsi olmasına karşın üç yan cümle bulunmaktadır. Bu cümledeki yan cümlelerin yüklemle bağlantısını incelersek :
Kapıdan çıkışını (görüyorum)
Sokağın köşesini dönüşünü (görüyorum)
Yerden gazeteleri savuran rüzgara karşı güçlükle karşı koyuşunu (görüyorum)
“savuran” sıfat eylemi rüzgarı nitelemiş ve sıfat olmuştur. Ancak “görüyorum” yüklemiyle bir anlam ilişkisi oluşturmadığı için yan cümle kurmamıştır sadece eylemsidir.
İç Cümlelerle Kurulan Bileşik Cümle : Yan cümlesi iç cümleden oluşan ve bu yan cümlenin temel cümleye herhangi bir öğe göreviyle bağlandığı cümle yapıca bileşik cümledir. Örnek : Adam, karısına, sen bu işe karışma, dedi.
İç cümle
Çocuktur, düşe kalka büyür.
İç cümle
Sinemada Güneş Erken Doğar’ı izledik.
İç cümle
Koşullu Bileşik Cümle : Yan cümlesi dilek koşul kipiyle (-se, -sa) kurulan ve temel cümleye koşul ilgisiyle bağlanan cümlelere koşullu (şartlı) bileşik cümle denir. Örnek :
Oraya bir daha gidersen / karışmam.
Yan cümle Temel Cümle
Seni ararsa / ona kızdığımı söyle.
Yan cümle Temel cümle
Ne kadar uğraşırsan uğraş, / babadan kalma bir şeyler yoksa / zengin olamazsın.
Yan cümle Yan cümle Temel Cümle
“Ki” Bileşik Cümle : iki cümlenin “ki” bağlacıyla birbirine bağlanmasıyla oluşan bileşik cümlelere denir. Örnek :
Öyle bir bağırdım ki sesimden ben bile ürktüm.
Yan cümle Temel cümle
Şimdi çalışıyor olmalılar ki hiç sesleri çıkmıyor.
Yan cümle Temel cümle
Bekle ki istediğini bulayım.
Yan cümle Temel cümle
UYARI : “ki” den sonraki yancümle temel cümlenin bir öğesi olabilir. Örnek :
Bu işin sonunun gelmeyeceğini anladım.
Anladım ki bu işin sonu gelmeyecek.
Belirtili Nesne Yüklem
“Mi” Soru Edatıyla Kurulan Bileşik Cümle : Yan cümlesi “mi” soru edatıyla kurulan ve temel cümleye koşul ilgisiyle bağlanan bileşik cümlelerdir. Örnek :
İlkbahar geldi mi / doğa yemyeşil olur.
Yan cümle Temel cümle
Elimdeki işi bitirdim mi / hemen tatile çıkarım.
Yan cümle Temel Cümle
UYARI : “mi” soru edatıyla kurulan yan cümleler, temel cümleye zarf tümleci göreviyle bağlanır.
Sıralı Cümle : Sıralı cümleler, kuruluşça bağımsız cümlelerin öğe ortaklığı ya da bağlanış özelliğinden dolayı bir araya getirilmesinden meydana gelir.
Bu özelliklerine göre sıralı cümleleri iki gruba ayırarak inceleyebiliriz:
- Bağımlı Sıralı Cümleler : Herhangi bir öğesi ortak olan (yüklem hariç) cümlelere bağımlı sıralı cümle denir. Örnek :
Bu şarkı, dillerden düşmeyecek, yıllar boyu söylenecek, hiç unutulmayacak.
Çocuğu yanına çağırdı, saçını okşadı, kucağına aldı.
- Bağımsız Sıralı Cümleler : Hiçbir ortak öğesi olmadığı halde, anlamca birbirini tamamlayan, anlamca birbirinin devamı niteliğinde olan cümlelere bağımsız sıralı cümle denir. Örnek : At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
1 2 3 4
Öğrenciler top oynuyor, öğretmenler bahçede çay içiyordu.
1 2
Bağlı Cümle : “Ve, veya, ya da, ile, fakat, ama, çünkü” gibi herhangi bir bağlaçla birbirine bağlanan yargılara yapıları yönünden bağlı cümle denir. Örnek :
Ortalık kakarınca lambayı yaktı ve mutfağa geçti.
- 2
Okula gelemedi çünkü çok hastaymış.
- 2
Oraya gider gitmez beni arayacaktı fakat aramadı.
1 2
Sıralı Bağlı Cümle : Virgül ya da noktalı virgülle ayrılan, aynı zamanda birbirine bağlaçlarla bağlanan cümleler sıralı bağlı cümle adını alır. Örnek :
Gençtim, bekardım ve İstanbul’da bir yurtta kalıyordum.
Sıralı cümle .
Sıralı bağlı cümle
Anlamlarına Göre Cümleler : Cümleler, anlamları yönünden cümlede anlam ünitesinde ele alınıp incelenmiştir. Biz bu bölümde yalnızca örneklerle bu cümleleri tekrar edelim.
Olumlu Cümle : Örnek : Her şey gibi bu acı da unutulup gider bir gün.
Senin ne dolaplar çevirdiğini bilmiyor değilim.
Olumsuz Cümle : Örnek : Kim demiş, onun tembel bir öğrenci olduğunu.
İnsan vatanına hizmet etmekten usanır mı hiç.
Soru Cümlesi : Örnek : Davet etsek bizim eve gelir mi dersiniz?
Bu soruyu hangi yoldan çözeceksin?
Koşul (Şart) Cümlesi : Örnek : Derdini söylemeyen derman bulamaz.
Ona baktıkça seni hatırlıyorum.
Dilek (İstek) Cümlesi : Örnek : Biz de onunla gidelim.
Hayırlısıyla askerliğini bitirip gelsin de...
Emir (Buyruk) Cümlesi : Örnek : Burayı derhal terk edin.
İşini bitirir bitirmez yanıma gel.
Ünlem Cümlesi : Örnek : Tüh, nasıl unuttum!
İmdat, kurtaran yok mu!